Fermi Köpüğü ve Galaksi Merkezindeki Karadelikler

29 Eylül 1901 yılında doğan ünlü İtalyan fizikçi Enrico Fermi fizik dalı için inanılmaz katkılarda bulunmuş bir isim. Kuantum teorisi, nükleer ve parçacık fiziği ve istatistiksel mekanik alanlarına katkılarıyla tanınır. Ancak kendisi hiçbir zaman astronomi ile ilgilenmemiştir. Peki kendisi astronomiyle ilgilenmemesine rağmen neden insanlar onu genelde astronomi alanında ismi geçmesiyle tanır ? Bunun iki nedeni var, birisi yazımızın konusu öteki ise bir paradox (!)

Fermi Paradox

Fermi paradoxunun Enrico Fermi’yle neredeyse hiçbir alakası yok zaten ortada bir paradox bile yok. Fermi paradoksudünya dışı uygarlıkların var olma olasılığının gayet yüksek olduğuna dair tahminlerin varlığı ile bunu doğrulayacak herhangi bir kanıtın ya da temasın yokluğu arasındaki çelişkiyi ifade eder. (Vikipedi) Aslında paradox bile değil sadece ilgi çekmesi için paradox adı koyulmuş. İşin Fermi bağına gelirsek Fermi Paradox isminin sebebi Enrico Fermi’nin bir gün bir öğle yemeği sırasında arkadaşlarıyla sohbet ederken ortaya attığı bir cümle.

Görüntü by pingnews.com lisanslıdır 
CC PDM 1.0

Fermi Köpükleri

Fermi Köpüklerinin aslında Enrico Fermi’yle hiç alakası yok adına Fermi Köpükleri denmesinin sebebi NASA’nın Fermi Gamma-ray Uzay Teleskop’u tarafından keşfedilmesi.

Asıl konumuza dönelim. Galaksiler bizimde içinde yaşadığımız evrende 2 trilyon kadar bulunan gök cisimleridir. Bizim için galaksilerin özellikleri vesaire önemli değil. Bu yazımızda bizim için önemli olan çekirdekleri yani çekirdeklerindeki karadelikler. Bu karadelikler astronomlar tarafından hiperaktif süper kütleli karadelikler olarak adlandırılır. Hiperaktif süper kütleli karadeliğe en yakın örnek bizim galaksimizin merkezinde bulunan Sagittarius A’dır. Kütlesi Güneş’in 4.4 milyon katıdır. Bütün galaksiyi kendi etrafında döndürebilecek kudrete sahiptir. Yani gece gökyüzüne baktığınızda gördüğünüz neredeyse her şey onun etrafında dönmeye mahkumdur. Bu denli büyük karadelikler bir yıldızın çökmesi sonucu değil evrenin ilk oluşum zamanlarında bol miktarda bulunan gazların kendi içine çökmesi sonucu oluşur. Peki madem galaksimizin merkezinde bir karadelik var neden bu kadar parlak ? Az önce tanımlarken kullandığım bir kelime vardı Hiperaktif. Hiperaktif ünvanına sahip olmalarının sebebi bu karadeliklerin çevrelerinde ne olursa ben bunu yutarım diyerek tüm gücünü kullanması. Sagittarius’un Samanyolu’nu yutma gibi bir şansı yok ancak tüm gücüyle çekmeye çalışıyor. Bunun sebebi hiperaktif bir karadelik olması. Peki yutamadığı ve sadece çekebildiği enerji ne oluyor ? Zamanla kendi dışında bir enerji duvarı oluşturuyor ve bu enerji duvarını sıkıştırdıkça nükleer reaksiyon başlatıyor. Nükleer Reaksiyon sonucunda ise karadelik çok çok yüksek parlaklıklara ulaşıyor işte galaksilerin çekirdeğinin inanılmaz parlak olmasının nedeni budur.

Peki sizce bu kara delik bir enerji duvarı oluşturup orada bir nükleer reaksiyon başlatıp duruyor mu ? Hayır. Kara delik çekmeye devam ediyor bulduğu her şeyi çekiyor ve yutamadığı için mecburen bu çektiği enerjiye bir şey olması lazım ve bu noktada enerji bir yerden sonra o kadar çok oluyor ki galaksinin merkezinin kutuplarından inanılmaz yüksek hızla fışkırmaya başlıyor yani bir Gaz Jeti oluyor. İşte bu gaz jetlerine biz Fermi Köpüğü diyoruz.

Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz galaksi Fermi Gamma-ray Teleskopuyla çekilmiş. Fermi Köpüklerini çok rahat görebiliyorsunuz.

Bu resim ise bir oluşturma sadece ancak burda da çok rahat bir şekilde anlaşılıyor Fermi Köpükleri.

Yazımızın sonuna geldik her zamanki gibi altına kaynakçayı bırakıyorum ancak bu konuyla neredeyse hiç Türkçe kaynak yok bir tane bulabildim sadece ancak hepsini bırakıyorum görsellerin çoğu da o kaynaklara ait.

Kaynakça : https://www.youtube.com/watch?v=FZ8NXhooon4 (türkçe kaynak) https://tr.wikipedia.org/wiki/Sagittarius_A* https://www.kozmikanafor.com/samanyolunun-merkezi-ve-merkezdeki-karadelik/ https://fermi.gsfc.nasa.gov/science/constellations/pages/bubbles.html https://tr.wikipedia.org/wiki/D%C3%BCnya_d%C4%B1%C5%9F%C4%B1_ya%C5%9Fam

Kapak Fotoğrafı: “Fermi Bubble Graphic” by NASA Goddard Photo and Video is licensed under CC BY 2.0

One thought on “Fermi Köpüğü ve Galaksi Merkezindeki Karadelikler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir